Zaburzenia odżywiania, takie jak anoreksja, bulimia czy ortoreksja, należą do najpoważniejszych zaburzeń psychicznych, łączących w sobie kwestie kontroli, tożsamości i postrzegania własnego ciała.

Jeszcze kilkadziesiąt lat temu rozwijały się w ciszy, a dziś z powodzeniem rozkwitają w sieci. Internet nie tylko umożliwił osobom zmagającym się z zaburzeniami odżywiania kontakt z innymi, ale także stworzył przestrzeń, w której choroba może być normalizowana, a nawet estetyzowana. To przesunięcie z prywatnego doświadczenia do publicznego dyskursu całkowicie zmieniło charakter tego zjawiska. Problem ten zaczął funkcjonować nie tylko jako zjawisko medyczne, ale również jako fenomen kulturowy i cyfrowy. Aby zrozumieć, jak do tego doszło, warto przyjrzeć się temu, jak zmieniała się sama przestrzeń internetu i sposób, w jaki użytkownicy zaczęli w niej mówić o ciele, jedzeniu i kontroli.

Wczesny Internet: anonimowość i powstawanie „społeczności choroby” (1995-2010)

Pierwsze przestrzenie online poświęcone zaburzeniom odżywiania pojawiły się już w latach 90. i na początku lat 2000 głównie w formie forów dyskusyjnych i blogów. Część z nich pełniła funkcję wspierającą, umożliwiając osobom chorym kontakt i redukcję poczucia izolacji, co w literaturze określa się jako peer support communities (społeczności wsparcia rówieśniczego).

Z czasem jednak zaczęły wykształcać się bardziej zamknięte i specyficzne subkultury, często określane jako społeczności „pro-ana” i „pro-mia”. W ich obrębie zaburzenia odżywiania przestawały być wyłącznie problemem zdrowotnym, a zaczynały funkcjonować jako element tożsamości, stylu życia, a nawet w pewnym sensie wspólnego języka.

Nie stało się to przypadkowo. W dużej mierze był to efekt samej architektury wczesnego internetu. Fora i blogi grupowały osoby o bardzo podobnych doświadczeniach, często bez żadnego zewnętrznego kontekstu czy moderacji. W praktyce oznaczało to, że osoby zmagające się z tym samym problemem trafiały do jednej, zamkniętej przestrzeni, w której ich perspektywa nie była konfrontowana z alternatywnymi narracjami terapeutycznymi czy zdrowotnymi.

Z perspektywy psychologii społecznej można to tłumaczyć mechanizmem tzw. homofilii i wzmocnienia grupowego. Ludzie naturalnie łączą się z osobami podobnymi do siebie, a w zamkniętych środowiskach ich przekonania mają tendencję do radykalizowania się. W efekcie doświadczenie choroby zaczyna być czymś, co buduje przynależność i daje poczucie zrozumienia.

Jednocześnie badania (m.in. publikacje w Eating Disorders: The Journal of Treatment & Prevention) wskazują, że anonimowość i brak moderacji sprzyjały powstawaniu przestrzeni, w których dochodziło do tzw. społecznej normalizacji zachowań chorobowych. Zjawisko to opisuje się jako proces, w którym jednostkowe doświadczenie zaburzenia zostaje przekształcone w element tożsamości grupowej, co może utrudniać proces zdrowienia.

Dodatkowo działał tu bardzo silny mechanizm psychologiczny: potrzeba kontroli i sensu. Zaburzenia odżywiania często wiążą się z poczuciem braku wpływu na własne życie, a społeczności internetowe oferowały narrację odwrotną, gdzie kontrola nad ciałem była przedstawiana jako forma sprawczości i siły. W grupie, która wzajemnie tę narrację potwierdzała, łatwo było przekształcić ją w coś więcej niż tylko objaw choroby.

W ten sposób powstało środowisko, w którym jednostkowe doświadczenie zaczynało być wzmacniane przez innych, a granica między wsparciem a reprodukowaniem destrukcyjnych wzorców stawała się coraz mniej wyraźna.

Charakterystycznym elementem tych przestrzeni była silna symbolika i rytuały komunikacyjne. Pojawiały się określenia kodowe, pseudonimy, a także wizualne i językowe motywy, np. metafory związane z lekkością, kontrolą czy przemianą. Jednym z najbardziej rozpoznawalnych symboli była motyl, który funkcjonował jako metafora kruchości, ale też aspiracyjnej transformacji ciała.

Warto przy tym podkreślić, że dla wielu uczestników te przestrzenie nie były jednoznacznie „toksyczne” w ich własnym odczuciu. Często stanowiły jedyne miejsce, w którym mogli otwarcie mówić o swoim doświadczeniu. To właśnie to jednoczesne poczucie wsparcia i wzmacnianie szkodliwych wzorców stało się jednym z kluczowych tematów badań nad zaburzeniami odżywiania w kontekście cyfrowym.

W tym okresie Internet nie był jeszcze silnie algorytmiczny, a treści rozprzestrzeniały się głównie poprzez wybór użytkowników, co oznaczało, że dynamika była bardziej „społeczna” i bliższa każdej chorej osobie.

Tumblr i estetyzacja cierpienia (2010–2015)

Kolejna faza rozwoju zjawiska związana jest z platformami wizualnymi, szczególnie Tumblrem. Badania nad społecznościami związanymi z zaburzeniami odżywiania pokazują, że w tym okresie doszło do istotnej zmiany jakościowej.

Na przełomie lat 2010–2015 platforma Tumblr stała się jednym z głównych środowisk, w których funkcjonowały treści związane z kulturą „pro-ana”. W przeciwieństwie do wcześniejszych form komunikacji opartych głównie na tekście, portal operował przede wszystkim obrazem: krótkimi formami wizualnymi, cytatami, fragmentami codzienności zamkniętymi w estetycznych kadrach. Treści związane z zaburzeniami odżywiania zaczęły być kodowane wizualnie i językowo. Nie zawsze wprost promowały chorobę, za to często przedstawiały ją w sposób estetyczny, minimalistyczny, emocjonalnie zdystansowany.

To właśnie tam pojawiło się zjawisko określane w badaniach jako thinspiration, czyli treści, które nie zawsze wprost promowały zaburzenia odżywiania, ale budowały wizualny ideał ciała skrajnie szczupłego, kontrolowanego. Były to zdjęcia fragmentów ciała, sylwetek, minimalistycznych posiłków, często zestawione z emocjonalnymi hasłami dotyczącymi dyscypliny, wytrwałości czy samotności.

Kluczowa zmiana polegała jednak na czymś głębszym niż sama tematyka. Zaburzenia odżywiania zaczęły być przedstawiane nie jako problem, ale jako estetyczne doświadczenie. W literaturze opisuje się to jako estetyzację cierpienia, czyli proces, w którym coś, co ma charakter destrukcyjny, zostaje opakowane w formę wizualnie atrakcyjną, spójną i łatwą do konsumowania.

Badania nad tym okresem (m.in. publikacje w Cyberpsychology, Behavior, and Social Networking) pokazują, że taka forma przekazu miała szczególny wpływ na odbiorców. Obraz działa szybciej niż tekst, jest bardziej intuicyjny i trudniejszy do zakwestionowania. W badaniach wykazano, że ekspozycja na tego typu treści może zwiększać niezadowolenie z ciała i nasilać tzw. body checking behaviors (czyli kompulsywne sprawdzanie i kontrolowanie ciała), szczególnie u osób w grupach ryzyka.

Co więcej, Tumblr wprowadził mechanizm, który później stanie się standardem w mediach społecznościowych: łatwość replikacji treści. Jedno zdjęcie mogło być udostępniane setki tysięcy razy, tracąc przy tym swój pierwotny kontekst i funkcjonując jako część większego, powtarzalnego wzorca wizualnego. W efekcie powstało środowisko, w którym nie istniała już wyraźna społeczność w klasycznym sensie. Zamiast tego pojawiła się nowa, hermetyczna dla portalu estetyka składająca się z obrazów i skojarzeń, które razem tworzyły spójną, choć nienazwaną narrację o ciele i kontroli.

Ale to, co na Tumblrze było jeszcze w dużej mierze estetyką wybieraną przez użytkownika, w kolejnej dekadzie zostało przejęte i przekształcone przez coś znacznie potężniejszego.

TikTok: estetyka spotyka algorytm (2015-teraz)

Wraz z pojawieniem się platform takich jak TikTok, a później też Instagram i Youtube, doszło do fundamentalnej zmiany. Użytkownik przestał aktywnie szukać treści, a to treści zaczęły znajdować jego.

Model oparty na For You Page oznacza, że doświadczenie internetu jest wynikiem dynamicznej selekcji dokonywanej przez algorytm, a nie świadomych wyborów użytkownika. To właśnie tutaj estetyka wypracowana wcześniej (między innymi na Tumblrze) trafia na mechanizm, który potrafi ją zwielokrotnić i rozpowszechnić na masową skalę. Treści pojawiają się jedna po drugiej, bez wyraźnego początku i końca, tworząc strumień, który trudno zatrzymać.

W badaniach (m.in. dokumenty WHO oraz analizy Journal of Medical Internet Research) wskazuje się na mechanizm algorytmu, w którym użytkownik nie tylko konsumuje treści, ale jest aktywnie „wciągany” w ich ekosystem przez system rekomendacji. To zasadnicza różnica w porównaniu z wcześniejszymi etapami rozwoju internetu. Na forach trzeba było szukać społeczności. Na Tumblrze wejść w określoną estetykę. Na TikToku wystarczy zatrzymać się na kilka sekund.

To właśnie w tym kontekście szczególnego znaczenia nabierają formaty takie jak „What I eat in a day” (co jem w ciągu dnia), „fit routine” (zdrowa rutyna), „fitspirtation” (fit inspiracja) czy szeroko rozumiany kontent wellness. Same w sobie często nie są skrajne ani jednoznacznie problematyczne. Jednak ich siła nie wynika z pojedynczych przekazów, lecz z ich powtarzalności. Algorytm pokazuje setki, a nawet tysiące, podobnych filmików z idealnymi figurami, życiami i rutynami, co tworzy wrażenie, że oglądany styl życia jest normą, a nie jedną z możliwych opcji. Granica między inspiracją a presją zaczyna się zacierać, ponieważ treści nie są już konfrontowane z alternatywnymi perspektywami.

Badania nad kulturą dietetyczną w mediach społecznościowych wskazują, że tego typu treści sprzyjają internalizacji wąskich norm żywieniowych, zwiększeniu koncentracji na „czystości” jedzenia oraz wzrostowi tzw. dietary restraint, czyli poznawczej kontroli nad jedzeniem.

Równolegle do platformowych mechanizmów algorytmicznych rozwija się kultura influencerów fitness i wellness, która wprowadza tę subtelną formę presji jeszcze głębiej. W odróżnieniu od wcześniejszych form kontentu, współczesne treści rzadko mają charakter ekstremalny i są osadzone w estetyce „zdrowia” i „dyscypliny”. W tym kontekście ciało staje się produktem lub projektem optymalizacji. W literaturze określa się to jako kultura samodoskonalenia, gdzie jednostka jest zobowiązana do nieustannego doskonalenia siebie w wielu wymiarach jednocześnie.

Granica między zdrowiem a kontrolą zaciera się, ponieważ oba pojęcia zaczynają funkcjonować w tym samym dyskursie.

Czy platformy próbują coś z tym zrobić

W odpowiedzi na rosnącą krytykę społeczną i badania naukowe platformy takie jak TikTok, Instagram czy YouTube zaczęły w ostatnich latach wprowadzać różnego rodzaju mechanizmy ograniczające treści związane z zaburzeniami odżywiania.

Jednym z najczęściej stosowanych rozwiązań jest blokowanie lub ograniczanie wyszukiwania określonych fraz. W wielu przypadkach wpisanie oczywistych haseł związanych z zaburzeniami odżywiania prowadzi do komunikatów kierujących do materiałów pomocowych lub wsparcia psychologicznego. Problem polega jednak na tym, że Internet bardzo szybko adaptuje się do takich ograniczeń. Zamiast jednego hasła pojawia się dziesięć nowych, często zapisanych w sposób nieoczywisty, skrócony, zaszyfrowany. Badania pokazują, że użytkownicy regularnie omijają moderację poprzez tworzenie języka kodowanego, który pozostaje zrozumiały dla wtajemniczonych, ale niewidoczny dla systemów wykrywania.

Drugim poziomem interwencji jest usuwanie treści bezpośrednio promujących zaburzenia odżywiania. Platformy deklarują, że aktywnie moderują materiały typu pro-ana, thinspiration czy materiały im podobne. Problem polega na tym, że, jak pokazał nam kontent na Tiktoku, współczesne treści rzadko są już tak jednoznaczne. Ogromna część materiałów związanych z zaburzeniami odżywiania funkcjonuje dziś w sposób by nie naruszać formalnie zasad, ale wzmacniać określone wzorce myślenia o ciele. W wewnętrznych analizach Meta zauważono też, że nastolatki bardziej niezadowolone ze swojego wyglądu widzą istotnie więcej tego typu treści niż ich rówieśnicy. Algorytmy aktywnie wzmacniają ekspozycję na treści związane z wyglądem, dietą i kontrolą, szczególnie u osób, które już wykazują podatność na zaburzenia odżywiania. W jednym z badań użytkownicy z takimi problemami otrzymywali nawet kilkukrotnie więcej tego typu materiałów niż osoby z grupy kontrolnej.

Problem, który zmienił formę, ale nie zniknął

Z perspektywy czasu trudno mówić o prostym postępie czy rozwiązaniu problemu.

Kluczowa zmiana nie polega na tym, jakie treści istnieją, ale na tym, jak są dystrybuowane. Współczesny użytkownik nie musi już aktywnie ich szukać. Wystarczy kilka interakcji, kilka sekund uwagi, aby zostać włączonym w strumień powtarzalnych przekazów dotyczących ciała, jedzenia i kontroli.

Najbardziej radykalne i jednoznaczne treści zniknęły lub zostały zepchnięte do zamkniętych grup. W ich miejsce pojawiły się przekazy bardziej subtelne, trudniejsze do uchwycenia i znacznie lepiej dopasowane do współczesnej kultury wizualnej. Internet może i otwarcie nie promuje już destrukcyjnych zachowań, ale karmi nas treściami na pograniczu kontroli i dyscypliny, które funkcjonują w pełni akceptowalnym społecznie języku „zdrowia” i „dbania o siebie”.